تعویض طلا چطور حساب می‌شود؟ هزینه‌ی واقعی، ضرر و ثبت درست

تعویض طلا یکی از رایج‌ترین معامله‌های هر طلافروشی است: مشتری النگوی قدیمی‌اش را می‌آورد و یک گردنبند نو می‌برد، و فقط تفاوت را می‌پردازد. ظاهرش ساده است، ولی پشتش دو معامله‌ی جدا نشسته است: طلافروش طلای کهنه را می‌خرد و طلای نو را می‌فروشد. هر کدام قاعده‌ی خودش را دارد و اگر این دو با هم قاطی شوند، هم مشتری نمی‌فهمد چرا «ضرر» کرده و هم حساب مغازه به هم می‌ریزد. در این مقاله با یک مثال کامل نشان می‌دهیم تعویض طلا چطور حساب می‌شود، کجا برای مشتری هزینه دارد و درست ثبت کردنش در حساب و انبار چه شکلی است.

تعویض طلا دقیقاً یعنی چه؟

در زبان بازار به آن «تعویض» یا «معاوضه» می‌گویند، ولی از نظر حساب‌وکتاب دو کار جداست. طلافروش قطعه‌ی نو را با قیمت فروش امروز به مشتری می‌فروشد و قطعه‌ی کهنه را با قیمت خرید امروز از او می‌خرد. مبلغ خرید، به‌جای این‌که نقد پرداخت شود، از بهای فروش کم می‌شود و مشتری فقط باقی را می‌دهد. اگر قطعه‌ی کهنه گران‌تر باشد، طلافروش تفاوت را به مشتری پس می‌دهد.

این جدا دیدن فقط بحث نظری نیست. وقتی فروش و خرید جدا ثبت شوند، معلوم است چقدر طلا از ویترین بیرون رفته، چقدر طلای کهنه وارد انبار شده و فروش امروز چقدر بوده است. اگر فقط «تفاوت» ثبت شود، فروش کمتر از واقعیت نشان داده می‌شود و طلای کهنه‌ای که در کشو است در هیچ دفتری نیست.

یک تعویض کامل با عدد

مشتری یک النگوی کهنه‌ی ۱۰ گرمی ۱۸ عیار آورده و یک گردنبند نوی ۱۲ گرمی می‌خواهد. نرخ روز ۷٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان برای هر گرم ۱۸ عیار است، اجرت گردنبند ۱۵٪، سود فروشنده ۷٪ و مالیات بر ارزش افزوده ۱۰٪ روی اجرت و سود. طلافروش طلای کهنه را با دو درصد کسری می‌خرد.

بخش اول: فروش گردنبند نو

بخش دوم: خرید النگوی کهنه

بخش سوم: تفاوت

مشتری ۱۰۵٬۲۹۸٬۲۰۰ − ۶۸٬۶۰۰٬۰۰۰ = ۳۶٬۶۹۸٬۲۰۰ تومان می‌پردازد. اگر فقط وزن را ببیند، فکر می‌کند دو گرم طلا خریده که با نرخ روز ۱۴ میلیون تومان می‌شود؛ ولی بیش از دو برابرش را داده است. چرا؟ چون اجرت و سود و مالیات کل گردنبند ۱۲ گرمی را می‌پردازد، نه فقط دو گرم اضافه را، و از ارزش النگوی کهنه هم کسری کم شده است.

آیا تعویض طلا ضرر دارد؟

این پرسش را مشتری‌ها زیاد می‌پرسند و جواب صادقانه این است: تعویض طلا هزینه دارد و این هزینه همان اجرت و سود قطعه‌ی نو و کسری قطعه‌ی کهنه است. «ضرر» به معنای کلاه‌برداری نیست؛ مشتری برای ساخت یک قطعه‌ی نو پول می‌دهد و طلافروش هم برای ذوب و خالص‌سازی طلای کهنه هزینه دارد.

چیزی که طلافروش می‌تواند و باید انجام بدهد شفافیت است. اگر روی فاکتور ارزش طلا، اجرت، سود و مالیات قطعه‌ی نو جدا آمده باشد و زیرش مبلغ خرید قطعه‌ی کهنه با روش محاسبه‌اش، مشتری می‌بیند پولش کجا رفته است. بیشتر نارضایتی‌ها از فاکتوری می‌آید که فقط یک عدد نهایی دارد.

چند چیز هزینه‌ی تعویض را برای مشتری کمتر می‌کند:

• انتخاب قطعه‌ی کم‌اجرت: طلای ساده یا ماشینی اجرت کمتری از قطعه‌ی ظریف دست‌ساز دارد.
• تعویض با آب‌شده یا سکه: اگر مشتری فقط می‌خواهد طلایش را نگه دارد، آب‌شده و سکه اجرت ندارند.
• طلای کهنه‌ی سالم: قطعه‌ای که هنوز قابل فروش است، گاهی بی ذوب دوباره به ویترین می‌رود و بعضی طلافروش‌ها کسری کمتری برایش می‌گیرند.

تعویض طلا تا ۲۴ ساعت

بعضی طلافروشی‌ها اجازه می‌دهند مشتری تا یک روز یا چند روز قطعه‌ای را که خریده، بی کسری عوض کند. این یک قانون عمومی نیست، رویه‌ی هر مغازه است. اگر چنین قولی می‌دهید، شرطش را روی فاکتور بنویسید: چند روز، با کدام قطعه‌ها، با نرخ کدام روز و آیا اجرت دوباره گرفته می‌شود یا نه. بی این شرط مکتوب، دیر یا زود سر یک تعویض اختلاف پیش می‌آید.

از نظر حساب، تعویض در همان مهلت معمولاً به‌شکل برگشت از فروش قطعه‌ی اول و یک فروش تازه ثبت می‌شود، نه با پاک کردن فاکتور قبلی. فاکتوری که صادر شده نباید ویرایش یا حذف شود.

حکم شرعی تعویض طلا با طلا

بسیاری می‌پرسند معاوضه‌ی طلا با طلا چه حکمی دارد. در فقه، معاوضه‌ی مستقیم دو جنس هم‌جنس با مقدار نابرابر، مثل ده گرم طلا با دوازده گرم طلا و مقداری پول، اشکال ربا دارد. راهی که در بازار رایج است همان است که بالا گفتیم: دو معامله‌ی جدا، یعنی فروش طلای کهنه به طلافروش با قیمت معلوم و خرید طلای نو با قیمت معلوم، که هر کدام جداگانه انجام می‌شود. برای حکم دقیق، از مرجع تقلید خودتان بپرسید؛ ولی نکته‌ی جالب این است که همین راه حل، درست‌ترین شکل حسابداری تعویض طلا هم هست.

ثبت تعویض طلا در حساب و انبار

برای این‌که تعویض طلا درست در دفتر بنشیند، این چهار چیز باید هم‌زمان ثبت شود:

1. فروش قطعه‌ی نو با جمع کامل، یعنی ۱۰۵٬۲۹۸٬۲۰۰ تومان، و بیرون رفتن گردنبند ۱۲ گرمی از انبار.
2. خرید قطعه‌ی کهنه با مبلغ ۶۸٬۶۰۰٬۰۰۰ تومان و ورود ۱۰ گرم طلا با عیار واقعی‌اش به انبار طلای کهنه.
3. تسویه: مبلغ خرید به‌جای بخشی از بهای فروش در فاکتور می‌نشیند.
4. دریافت باقی از مشتری، نقد یا کارت یا هر دو.

نتیجه این است که گزارش فروش روز، فروش واقعی را نشان می‌دهد، موجودی طلای کهنه درست است و حساب مشتری صفر می‌شود. اگر بخشی از تفاوت را مشتری بعداً می‌آورد، همان بخش در حسابش بدهکار می‌ماند. سه روش رایج حساب کردن طلای کهنه، یعنی درصد کسری، کسر عیار و ضریب افت، را در خرید طلای دست‌دوم از مشتری با هم مقایسه کرده‌ایم، و این‌که هر ردیف تسویه کجا می‌نشیند در مدیریت صندوق طلافروشی آمده است.

اشتباه‌های رایج طلافروش در تعویض طلا

• ثبت فقط تفاوت: فروش کم نشان داده می‌شود و مالیات بر ارزش افزوده‌ی اجرت و سود هم ممکن است درست گزارش نشود.
• کم کردن کسری از اجرت قطعه‌ی نو: این دو را در یک عدد قاطی نکنید؛ اگر تخفیف می‌دهید، تخفیف را جدا بنویسید.
• ثبت طلای کهنه با عیار فرضی: اگر قطعه را با عیار کمتر حساب کرده‌اید، باز هم در انبار با عیار واقعی‌اش ثبت کنید، وگرنه موجودی طلا با واقعیت فرق پیدا می‌کند.
• نرخ‌های متفاوت برای دو طرف: هر دو بخش باید با نرخ روز همان لحظه حساب شوند و آن نرخ روی فاکتور بماند.

تعویض طلا در با عیار

در با عیار تعویض یک فاکتور فروش است که طلای کهنه در آن یکی از ردیف‌های تسویه است. فروشنده قطعه‌ی نو را انتخاب می‌کند، وزن و عیار طلای کهنه را می‌زند و روش خرید مغازه، مثلاً دو درصد کسری، خودش اعمال می‌شود. فاکتور چاپی ارزش طلا، اجرت، سود، مالیات و مبلغ خرید طلای کهنه را جدا نشان می‌دهد، طلای کهنه با عیار واقعی‌اش وارد انبار می‌شود و نرخ روز همان لحظه روی فاکتور می‌ماند. برای دیدن بقیه‌ی امکانات، صفحه‌ی نرم‌افزار حسابداری طلا را ببینید.

پرسش‌های متداول